• Gizonen gorakada handiagoak genero-arrakala murrizten du.

• 65 urterekin bizi-itxaropenak gora egin du bai gizonetan bai emakumeetan, eta aurreikuspenen arabera, gora egiten jarraituko du.

• Desgaitasunik gabeko bizi-itxaropenak behera egin du, baina emakumeek desgaitasunik gabeko urte gehiago bizitzen jarraitzen dute gizonek baino.

• Gizonek emakumeek baino osasun-egoera hobea aitortzen dute, eta osasunaren autopertzepzio positiboak behera egiten du, bai gizonen artean, bai emakumeen artean.

• Osasun mentaleko arazoen prebalentziak, antsietate- eta depresio-sintometan neurtuta, gora egin du, batez ere emakumeen artean.

• Gaixotasun kronikoen prebalentzia zertxobait handiagoa da emakumeen artean, eta ia berdin jaitsi da gizonen eta emakumeen artean.

Bizi-itxaropena biztanleriaren osasun-egoeraren adierazle ona da. Gizarte garatuen ezaugarrietako bat da biztanleak gero eta urte gehiago bizitzea. Izan ere, Euskal Autonomia Erkidegoak egin duen Nazio Batuen Erakundearen Garapen Jasangarrirako 2030 Agendaren «Osasuna eta Ongizatea» izeneko 3. helburuaren adierazletako bat da.

Jaiotzako bizi-itxaropena

EAEko biztanleen jaiotzako bizi-itxaropena 84,4 urtekoa da, Europako handienetakoa, Eustatek zabaldutako azken datuen arabera (Fenomeno demografikoak aztertzeko adierazleak. 2024)

Osasun-egoera hobeak bizi-itxaropena handitzeko joera du. 2024an, Euskal AEn, jaiotzako bizi-itxaropena 81,7 urtekoa izan zen gizonen artean eta 87koa emakumeen artean. Beraz, 27-EB osoaren gainetik dago (2,5 urte gehiago gizonen artean eta 2,6 urte gehiago emakumeen artean), baita Espainiakoaren gainetik ere (0,3 eta 0,5 urte gehiago Europan).

Gizonen (81,7 urte) eta emakumeen (87 urte) bizi-itxaropena Europako altuenen artean dago.

Ia bost hamarkadatan, EAEko gizonen eta emakumeen bizi-itxaropena handitu egin da, nahiz eta pandemiaren urtean eta ondorengo bi urteetan (2020 eta 2023 artean) behera egin duten. Denbora horretan, igoera handiagoa izan da gizonen artean (12,1 urte) emakumeen artean baino (10,1 urte), eta horrek genero-arrakala 5,3 urtera murriztu du 2024an, 1991n eta 1994an erregistratutako 8,7 urteko maximoaren aldean.

Bizi-itxaropenerako mehatxurik handiena diren tumoreak erabat ezabatzea lortuko balitz, gizonak 4 urte gehiago biziko lirateke eta emakumeak 2,8 urte.

65 urtekoen bizi-itxaropena

Bizitzaren etapa horretan, osasunaren eta hilkortasunaren baldintzak dezente aldatzen dira. Adierazle horrek adinekoen bizitza-luzerari eta bizi-kalitateari buruzko informazio espezifikoa ematen du.

65 urte eta gehiagoko euskal emakumeek 89 urte bizitzea espero dute, gizonek baino 4,1 urte gehiago (84,9 urte)

Euskal AEko 65 urteko bizi-itxaropena handitu egin da 2024an, 19,9 urte gehigarrira iritsiz gizonezkoetan eta 24ra emakumezkoetan. Horrek esan nahi du 65 urteko edo gehiagoko euskal emakumeek batez beste 89 urtera arte bizitzea espero dutela, gizonezkoek baino 4,1 urte gehiago (84,9 urte). Balio horiek Espainia osotik oso hurbil daude (19,9 gizon eta 23,6 emakume).

65 urteko bizi-itxaropenak ia 50 urte horietan (1976-2024) gora egin duela erakutsi du, bai gizonen artean, bai emakumeen artean: 6,9 urte emakumeen artean eta 6,5 urte gizonen artean

Desgaitasunik gabeko bizi-itxaropena

Adierazle horrek adierazten digu adin jakin bateko pertsona batek desgaitasunik gabe zenbat urte bizitzea esperoko lukeen, baldin eta heriotza-tasak eta sexuaren eta adinaren araberako desgaitasun-prebalentziak egonkor mantenduko balira hil aurretik geratzen zaion denboran.

Bizi-itxaropen handiak ez du nahitaez osasun ona bermatzen, adin aurreratuetan handia izan baitaiteke gaixotasun kronikoen edo desgaitasunen prebalentzia. Horregatik, desgaitasunik gabeko bizi-itxaropenaren adierazlea garrantzitsua da, heriotza-tasari buruzko datuen informazioa eta desgaitasunari buruzkoa konbinatzen baititu.

Emakumeak gizonak baino urte gehiago bizi daitezke desgaitasunik gabe (81,9 urte eta 77,3 urte, hurrenez hurren)

2023an, EAEn, desgaitasunik gabeko gizonen bizi-itxaropena 77,3 urtekoa izan zen, eta emakumeena 81,9 urtekoa. Horrek beherakada ekarri zuen aurreko bosturtekoarekin alderatuta: 1,3 urtekoa, gizonen kasuan; eta 1,5 urtekoa, emakumeen kasuan. Paraleloan, desgaitasuna izanda bizirik emandako urteek gora egin zuten sexu bien kasuetan: 1,2 urte, gizonen kasuan; eta urte 1, emakumeenean.

Osasun-egoera ebaluatzeko beste modu bat pertsonek beren osasunari buruz duten autopertzepzioa da. Horretarako, hautemandako osasunaren adierazlea erabiltzen da. Neurri subjektibo horrek adierazten du gizabanakoek nola baloratzen duten beren egoera orokorra, honela sailkatuta: ona, hala-holakoa edo txarra. Gainera, egiaztatu da adierazle hori osasun-zerbitzuen etorkizuneko erabileraren, pertsonen hilkortasunaren eta ongizate pertsonalaren iragarle ona dela.

Gizonek emakumeek baino iritzi hobea dute beren osasunari buruz, nahiz eta emakumeak urte gehiago bizi.

Gizonek emakumeek baino osasun-egoera hobea adierazi dute: gizonen % 82k eta emakumeen % 78,1ek uste dute osasun ona edo oso ona dutela, 2023ko Osasunaren Inkestaren azken datuen arabera. Hala ere, aurreko bosturtekoarekin alderatuta, osasunaren autobalorazio horrek behera egin du bi sexuei buruzko datuen arabera: ehuneko 4,2 puntu, gizonen kasuan; eta 4,4 puntu, emakumeenean.

Osasun-egoeraren balorazio positiboak okerrera egiten du adinak gora egin ahala: 15-24 urteko adin-taldean, gizonen eta emakumeen % 94 inguruk uste dute osasun ona edo oso ona dutela. Bestalde, 75 urteko eta gehiagoko taldean, % 61,8ra jaitsi da, gizonen kasuan, eta % 50era, emakumeen kasuan. Gizonek emakumeek baino osasunaren autopertzepzio hobea dute adin-tarte guztietan, eta alderik nabarmenena adin handiagoko taldean dago (75 urte eta gehiago), eta aldea ia ehuneko 12 puntukoa da.

Era berean, osasun onaren pertzepzio subjektiboa izaera sozioekonomikoko beste determinatzaile batzuen eraginpean dago: estatus sozialak eta ikasketa-mailak behera egin ahala, pertzepzio horrek behera egiten du.

Beren osasuna oso ona dela uste duten pertsonak beren bizitzarekin ere oso pozik daude.

Norberaren osasun-egoeraren pertzepzio positiboari eustea bizitzarekiko gogobetetasun-maila handiagoekin lotuta dago. 2024ko Ongizate Pertsonalaren Inkestaren arabera, osasun-egoera oso ona dutela uste duten pertsonek bizitzarekiko gogobetetasun-maila nabarmen handia dute (8,1 puntukoa, 0tik 10era bitarteko eskalan), osasun txarra edo oso txarra dutela uste dutenekin erkatuta (batez besteko puntuazioa 4,5era jaisten da). Emakumeen artean, puntuazio hori gizonena baino txikiagoa da (4,2 eta 4,9, hurrenez hurren) 2024an.

Osasunaren Mundu Erakundearen definizioaren arabera, osasuna «erabateko ongizate fisiko, mental eta soziala da, eta ez soilik gaixotasun edo gaitzik eza». Ikuspegi horren arabera, ongizate psikologikoak, bizi-kalitateari eragiteaz gain, eragina izaten du pertsonek eguneroko erronkei aurre egiteko, harreman osasungarriak izateko eta gizartean modu aktiboan parte hartzeko duten gaitasunean.

Osasun mentala

Osasun mentala osasunaren egoera orokorraren ezinbesteko osagaia da.

Antsietatearen eta depresioaren sintomak areagotu dira, batez ere, emakumeen artean.

2023an, osasun mentaleko arazoen prebalentzia —antsietate- eta depresio-sintomen bidez neurtuta— nabarmen handiagotu zen emakumeen artean (% 26,5), gizonekin erkatuta (% 17,7). Gainera, talde bietan gorakada erregistratu zen, 2018ko emaitzekin erkatuta: 10,1 puntukoa, emakumeen artean, eta % 8,1 gizonen artean. Gaixotasun horiek 75 urte edo gehiagoko biztanle-taldean kontzentratu ziren bereziki, baina emakumeen kasuan, 15-24 urteko eta 45-64 urteko adin-taldeetan ere eragin handia izan zuten.

2024ko Ongizate Pertsonalaren Inkestako gogo-aldartearen adierazleak ere berresten du emakumeek gizonek baino osasun mental okerragoa adierazteko joera dutela. Inkesta horrek biztanleriaren ongizate emozionala eta psikologikoa neurtzen du, 0tik 10era bitarteko puntuazioarekin. Emakumeen gogo-aldartearen batezbestekoa gizonezkoena baino txikiagoa izan zen (6,26 eta 6,65, hurrenez hurren).

Gizonek emakumeek baino joera txikiagoa dute depresio- edota antsietate-sintomak izateko eta suizidatzeko gogoa izateko, baina, hori horrela bada ere, arrazoi horrengatiko heriotzak maizago gertatzen dira gizonen artean. Guztira, 2024an, 171 heriotza izan ziren nork bere buruaz beste egitearen edo norberak eragindako lesioen ondorioz (2018an baino 9 gutxiago); % 68,4 gizonak ziren.

Gaixotasun kronikoak

Gaixotasun kronikoen prebalentziak behera egin du. Hipertentsioa ohikoena da.

2023an, osasun-arazo kronikoen prebalentzia zertxobait handixeagoa da emakumeen artean (% 42,3), gizonekin erkatuta (% 41,4). 2018ko datuekin alderatuta, ehuneko 4 puntu inguru jaitsi da, bi sexuen emaitzen arabera.

Adineko pertsonek gaixotasun horiek pairatzeko arrisku handiagoa dute. Izan ere, prebalentzia ia % 69ra iritsi da 65-74 urteko taldean, eta gora egiten du adinak aurrera egin ahala. Zehazki, 75 urteko eta gehiagoko gizonen % 77,8ri eta emakumeen % 79,2ri eragiten die. Arazo kroniko ohikoena hipertentsioa da, eta gizonei zein emakumeei eragiten die (% 11,6 eta % 10,9, hurrenez hurren). Kolesterol handia eta bizkarreko mina ere nahasmendu ohikoenak dira gizonen zein emakumeen artean. Aldiz, bihotzeko arazoak eta diabetesa ohikoagoak izaten dira gizonen artean. Emakumeen artean, berriz, artrosia, lepoko mina, hanketako barizeak eta insomnioa dira nagusi.

Era berean, alergia kronikoak 25 eta 44 urte artekoen artean eragin handiagoa izan du.

Desgaitasuna eta dependentzia

EAEn, 2023an, desgaitasunaren prebalentziak, jardueraren mugapen kroniko gisa neurtuta (eguneroko bizitzako jarduera instrumentalak ere esaten zaie), ia berdin eragin die gizonei (% 13,4) eta emakumeei (% 13,2), eta gora egin du 2018ko datuekin erkatuta (+ 3,6, gizonen artean; eta + 2,7, emakumeen artean, ehunekoetan zenbatuta). Zailtasun hori nabarmen handitzen da adina igo ahala; izan ere, 75 urteko eta gehiagoko emakumeen % 40,5ek eta gizonen % 30,3k izan dute.

Mugaketaren kausa edo jatorria, sarritan, lanarekin zerikusirik ez duen gaixotasun bat da (gizonen % 61,7 eta emakumeen % 67,4). Atzetik datoz lanetik eratorritakoak (% 10,8 gizonen artean eta % 5,5 emakumeen artean) eta lan-istripuetatik eratorritakoak (% 4,5 gizonen artean eta % 2,2 emakumeen artean).

EAEko 85 urteko eta gehiagoko emakumeen % 44,3k laguntza behar izaten dute eguneroko bizitzako oinarrizko zereginak egiteko.

70 urteko eta gehiagoko biztanleriaren % 15,4k laguntza behar izaten dute zaintza pertsonaleko jarduerak egiteko (gizonen % 11,6 eta emakumeen % 18); proportzio hori ia % 40ra igotzen da 85 urteko eta gehiagoko taldean. Era berean, gizonek baino emakume gehiagok adierazi dute zailtasuna dutela (emakumeen % 44,3k eta gizonen % 29,5ek).

Heriotza-tasaren azterketak ematen du gaixotasunek eta bizi-baldintzek populazio batean duten eraginaren neurri objektibo eta zuzena, eta, gainera, saihets daitezkeen heriotzak sortzen dituzten gaixotasunei aurrea hartzeko neurriak planifikatzeko ere balio du. Izan ere, 2030 Agendaren «Osasuna eta ongizatea» izeneko 3. helburuaren hainbat xedetan aipatzen da heriotza-tasa eta haren kausak murriztea.

Hildako gizonen batez besteko adina 78,3 urte izan zen, eta emakumeena, berriz, 84,9 urte.

2024an, 22.392 heriotza izan ziren guztira Euskal Autonomia Erkidegoan; hau da, 2023an baino % 0,4 gehiago. Bestalde, 10,1eko heriotza-tasa osatu zen, mila biztanleko (2022an eta 2023an bezala). 

Heriotza guztiak kontuan hartuta, 11.403 emakume eta 10.989 gizon hil ziren, eta 2024an hildakoen batez besteko adina 81,7 urte izan zen. Hamar urte lehenago, ordea, 2014an, batez besteko adina 79,3 urte izan zen, beraz, 2,4 urteko igoera osatu da azken hamarkadan.

2024. urtean, gizonak, batez beste, 78,3 urterekin hil ziren, eta emakumeak 84,9 urterekin. 2014an, berriz, batez besteko adin horiek 76,2 urte eta 82,6 urte izan ziren, hurrenez hurren. Hortaz, azken 10 urteetan gizonen batez besteko heriotza-adina 2,1 urte igo da, eta emakumeena, berriz, 2,3 urte. 

Haurren heriotza-tasari dagokionez, urte batetik beherako 26 haur hil ziren Euskal AEn. Bizitzako lehen 28 eguneko jaioberrien heriotza-tasan 16 heriotza zenbatu ziren. Horrek esan nahi du jaioberrien heriotza-tasa 2024an jaitsi egin zela, bizirik jaiotako 1.000 biztanleko 1,2ra (2023an 1,8 izan zen). 

Azken hamarkada honetan, 100 urte eta gehiagoko pertsonen heriotzek gora egin dute: 2014an 326 pertsona hil ziren, eta 2024an 545. Horietatik gehienak emakumeak izan ziren (% 84,2 2024an).

Azken hamar urteetako joerari jarraituz, Euskal Autonomia Erkidegoan hazkunde begetatiboa berriro ere negatiboa izan zen 2024an, jaiotzak baino 9.455 heriotza gehiago gertatu baitziren.

Tumoreak eta zirkulazio-sistemako gaixotasunak izan ziren heriotza-kausa nagusiak.

2024an, heriotzen % 27,7 (6.212 heriotza) tumoreek eragin zituzten; zirkulazio-sistemako gaixotasunek % 25,5 (5.716 heriotza) eragin zituzten; hirugarren postuan, nahasmendu mentalek eta portaera-nahasmenduek, % 8,7 (1.938 heriotza); eta arnas sistemako gaixotasunek % 8,3 (1.864 heriotza), laugarren postuan.

Heriotza eragiten duten gaixotasunen intzidentzia eta banaketa desberdinak dira sexuen arabera; izan ere, emakumeen artean, bi kausa nagusiak zirkulazio-gaixotasunak eta tumoreak izan ziren; gizonen artean, berriz, kontrakoa gertatu zen, hau da, lehenengo tumoreak eta gero zirkulazio-gaixotasunak. Gainera, azpimarratzekoa da nahasmendu mentalek eta portaera-nahasmenduek eragindako heriotzen artean emakumeen ehunekoa handiagoa izan dela. Kanpoko kausen kasuan, berriz, gizonen ehunekoa handiagoa izan da.

Kausak adinaren arabera aldatzen dira: urtebetetik beherakoen artean, heriotza-kausa ohikoena jaiotza inguruko aldian sortutako gaixotasunak dira; 1 eta 39 urte artean, kanpoko kausak, besteak beste, istripuak eta suizidioak; 40 eta 79 urte artean, tumoreak, eta 80 urtetik aurrera, zirkulazio-gaixotasunak.