Osasunerako prebentzio-praktikak funtsezkoak dira gaixotasunen intzidentzia, larritasuna eta hilkortasuna murrizteko, eta, aldi berean, osasun-sistemen gaineko karga murrizteko. Ezagunenen artean, honako hauek daude: txertaketa, amaren eta haurren osasuna prebenitzeko programak (jaio aurreko eta jaioberriaren aldian anomaliak detektatzeko baheketak eta haurren hortzak zaintzeko programa (PADI)) eta minbiziaren baheketak (bularrekoa, kolon eta ondestekoa eta umetoki-lepokoa).
EAEko 2025-2030 Plan Onkologiko Integralaren helburua, Euskadiko Osasun Itunarekin lerrokatuta, minbizia duten pertsonen biziraupen-tasa hobetzea eta gaixotasun hori duten eta bizirik atera diren pazienteen bizi-kalitatea hobetzea da, gaixotasun hori modu integralean landuz, prebentzioa eta diagnostiko goiztiarra indartuz eta arreta pertsonalizatua eta tratamendu aurreratuak modu ekitatiboan eskuratuz.
Bularreko minbizia garaiz detektatzea
Bularreko minbizia ohikoena da emakumeen artean, eta minbiziak eragindako bigarren heriotza-kausa da EAEn, biriketako minbiziaren ondoren.
Programaren helburua bularreko minbiziak goiz detektatzea da, hilkortasuna murrizteko eta gaixoen bizi-kalitatea handitzeko, hain agresiboak ez diren tratamenduen bidez.
2024an, Bularreko Minbizia Bahetzeko Programako partaidetza-tasa % 79,4ra iritsi zen, Europako gomendioen gainetik.
Programa Euskal Autonomia Erkidegoko 50 eta 69 urte bitarteko emakumeentzat da, bai eta bularreko minbiziaren lehen mailako familia-aurrekariak dituzten 40 eta 49 urte bitarteko emakumeentzat ere. Xede-populazioari proba hori bi urtetik behin egitea gomendatzen zaio.
Mamografia da osasun-arloko profesionalek duten tresnarik eraginkorrena, bularreko minbizia hasierako faseetan detektatzeko.
Osakidetzaren memoriaren arabera, baheketa-programan izandako parte-hartzea % 79,4koa izan zen 2024an, aurreko urtearen antzekoa (% 79,3). Parte hartzeko tasa horrek, gainera, Europako gomendioetan ezarritakoa gainditu zuen (% 75). Baheketa mota horren bidez 124.731 miaketa egin dira, eta 715 minbizi detektatu dira (709 izan ziren, 2023an), gehienak oso fase goiztiarretan eta pronostiko onarekin.
Umetoki-lepoko minbizia goiz detektatzea
Baheketaren helburu nagusia umetoki-lepoko minbiziaren intzidentzia eta heriotza-tasa murriztea da. Horretarako, gaiztotu aurreko lesioak eta umetoki-lepoko edo zerbixeko minbizia hasierako faseetan detektatzen saiatzen da, eta detektatutako minbizi aurreko lesioak hain agresiboak ez diren tratamenduen bidez artatzen dira.
Umetokiko minbiziaren kausa nagusia giza papilomaren birusaren infekzio luzea da; beraz, minbizi mota hori, detekzio-programen bidez eta giza papilomaren birusaren aurkako txertoaren bidez ere prebenitu daiteke. Txerto hori haurren txertaketaren barne hartuta dago, 12 urtetik aurrera.
Umetoki-lepoko minbiziaren detekzio goiztiarrean parte hartzeko tasa % 59,4koa izan zen, 2023an.
Gaur egun, umetoki-lepoko minbizia prebenitzeko programa 25 eta 65 urte bitarteko emakumeei zuzenduta dago. Biztanleria-programa 2018an hasi zen. 2022ko abenduko gonbidapena 25 eta 34 urte bitarteko emakumeen % 100ri bidali zitzaion, eta 2024ko abendukoa 35 eta 65 urte bitarteko biztanleei bidali zitzaien.
Hainbat proba egiten dira, adin-tartearen arabera:
- 25-34 urte: zitologia zerbikobaginala, hiru urtean behin, lehen mailako proba gisa.
- 35-65 urte: giza papilomaren birusa detektatzeko lagin bat ateratzea, eta bost urtean behingo genotipatua.
Programan izandako parte-hartzeak bilakaera positiboa izan du. 2020ko parte-hartzea % 48,6 izan eta gero, 2023koa % 59,4 izan da, 2025-2030 aldiko Euskadiko Onkologia Plan Integralaren datuen arabera.
Kolon eta ondesteko minbiziaren behaketa
Programaren helburua da kolon eta ondesteko minbiziaren intzidentzia eta hilkortasuna murriztea, eta, horretarako, gaiztotu aurreko lesioak detektatzen eta artatzen dira.
Kolon eta ondesteko minbiziaren programan, % 71ko parte-hartzea egon zen 2024an, lortu nahi zen helburua (% 65) baino sei puntutik gorakoa.
Programa hori 50 eta 69 urte bitarteko pertsonei zuzenduta dago, eta bi urtean behin bidaltzen zaie gonbita, batetik, eginkarien test immunokimikoa (FIT) eta, bestetik, sedaziodun kolonoskopia egin dezaten, diagnostikoa berresteko eta lesioak tratatzeko proba gisa. 2024ko martxoan, programa 74 urte artekoei ere zabaldu zaie, Europako gomendioei eta Osasun Sistema Nazionalaren Osasun Publikoko Ponentziari jarraituta. Hori aurrerapausoa izan da, kontuan hartuta talde horrek arrisku handiagoa duela gaixotasun hori izateko.
COVID-19ren pandemiaren ondorioz, biztanleriaren ehuneko esanguratsu bati gonbidapena bidaltzeko jarduera atzeratu zen, eta 2020ko amaieran programara gonbidatutako pertsonen ehunekoa % 48ra baino ez zen iritsi, baina atzerapen hori pixkanaka konpontzen joan da hurrengo urteetan.
Partaidetza-tasa % 71koa izan zen 2024an (gizonen % 68,3 hartu zuten; eta emakumeen % 73,4), hau da, Praktika Klinikoko Gidei (2010) eta Minbiziaren aurkako 2021eko Estrategiari jarraituta espero zena (% 65) baino gehiago.
2011z geroztik, parte hartzeko tasak gomendatutako maila gainditu du (>% 65), eta emakumeen parte-hartzea gizonena baino handiagoa izan da; zehazki, % 5 inguruko aldea osatu da, nahiz eta minbizi-mota horrek gizonengan intzidentzia handiagoa izan.
Kromosoma-anomalien jaio aurreko baheketa-programa
Anomalia kromosomikoak jaio aurretik detektatzeko programa Osasun Publikoko funtsezko prebentzio- eta laguntza-programa bat da. 2010ean Osakidetzaren sare osora zabaldu zen, eta Osakidetzako zentroetara haurdunaldiaren kontrola egitera joaten diren emakume haurdun guztiei eskaini zitzaien.
Down sindromearen eta beste anomalia kromosomiko batzuen jaio aurreko baheketa-programak % 90etik gorako partaidetza-tasa izan du.
Programa horren bidez, proba batzuk egiten zaizkie haurdun dauden emakumeei, fetuaren gaixotasun genetiko batzuk goiz detektatzeko, hala nola Down sindromea eta hain ohikoak ez diren beste batzuk (Edwards sindromea eta Patau sindromea). Gaixotasun horiek lotura dute pronostiko txarra duten desgaitasun intelektualari lotutako malformazioekin eta organo eta aparatu desberdinei eragiten dieten malformazioen konbinazioarekin.
Honako proba hauek egiten dira programaren barne:
- Lehen hiruhilekoko baheketa konbinatua (hiru datu mota konbinatzen ditu: markatzaile biokimikoak, garondoko transluzentziaren ekografia eta amaren adina).
- Arrisku handiko kasuetan diagnostiko inbaditzailea eskaintzen da (amniozentesia edo biopsia koriala).
- Pixkanaka, fetuaren DNA testa, amaren odolaren bitartez, pixkanaka ezartzen joan da, hain inbaditzailea ez den alternatiba gisa. Ez die inolako arriskurik eragiten amari edo fetuari, eta, gainera, % 99ko eraginkortasuna du.
Euskal AEn, Down sindromearen eta beste anomalia kromosomiko batzuen jaio aurreko baheketa-programak onarpen handia izan zuen 2024an, % 90etik gorako partaidetza-tasarekin. Horrek erakusten du emakumeek konfiantza handia dutela programan, neurri batean haurdunari edota fetuari arriskurik eragiten ez dieten proba ez-inbaditzaileak egiten hasi delako.
EAEko jaioberrien sortzetiko gaixotasunen baheketa egiteko programa, orpoaren proba erabilita (PCNPT)
Sortzetiko gaixotasunak arraroak dira (prebalentzia txikikoak), baina eragin orokor nabarmena izaten dute osasun publikoaren ikuspegitik. Garaiz diagnostikatzen eta tratatzen ez badira, kalteak eta desgaitasun fisikoak edota psikikoak eragin diezazkiekete jaioberriei.
Euskal Autonomia Erkidegoak jaioberrien sortzetiko gaixotasunen baheketa-programan (orpoaren proban) izan duen parte-hartzea ezin hobea izan da (% 99,91).
Orpoaren proba erabilita, jaioberrien sortzetiko gaixotasunen baheketa-programaren helburu nagusia sortzetiko gaixotasunak dituzten jaioberriak identifikatzea eta goiz tratatzea da, sintoma klinikoak agertu aurretik. Horrela, hilkortasun goiztiarrari aurrea hartu nahi zaio, eta lotutako desgaitasun fisikoak edo psikikoak prebenitu nahi dira, pronostikoa hobetzeko eta bizi-kalitatea handitzeko.
2023an, programak 13 gaixotasun hartu ditu barne, eta horietako zazpi Osasun Sistema Nazionalaren zerbitzu komunen zorroan jasota daude. Gainerakoak EAEko zerbitzu osagarrien zorroan daude.
Honako hauek dira Osasun Sistema Nazionalaren zerbitzu komunetako gaixotasunak:
- Sortzetiko hipotiroidismoa
- Fenilzetonuria
- Fibrosi kistikoa
- Kate ertaineko Acil-CoA deshidrogenasaren urritasuna
- Kate luzeko 3-hidroxiacil-CoA deshidrogenasaren urritasuna
- I. motako azidemia glutarikoa
- Anemia faltziformea
Helburu nagusia programan parte-hartze handiena bermatzea da. Euskal Autonomia Erkidegoan, 2023an, % 99,91ko partaidetza osatu da, eta 13.605 jaioberri aztertu dira, = % 99,5eko maila optimoaren barne, 2022koa baino txikixeagoa izan arren (% 99,96). Proben emaitzak (Osasun Sistema Nazionalaren zerbitzu komunen zorroko gaixotasunenak) aukera eman du baieztatutako 11 kasu eta eramaileen 117 kasu goiz diagnostikatzeko.
Jaioberrien entzumen-baheketako programa
Haurtzaroko entzumen-galera osasun-arazo garrantzitsu bat da, hizkuntzaren garapena eta ikasketa baldintzatzen baititu, eta, beraz, kaltetutako haurren garapen emozionalean eta sozialean eragiten du. Jaioberrien eta edoskitzaileen entzumen-galeraren prebalentzia bizirik jaiotako 1.000tik 1,5 eta 6,0 kasutan jotzen da (OMEren datuei jarraituta, entzumen-galeraren mailaren arabera).
Euskal AEn haurren gorreriaren detekzio goiztiarraren programa 2003an hasi zen, eta amatasun-eremua duten zentroetan (publikoetan zein pribatuetan) mailaka ezarri zen.
EAEko jaioberrien entzumen-baheketaren programak % 99,85eko estaldura lortu du I. fasean, eta % 100ekoa izan da II. fasean.
Programan bi fase daude: baheketako I. fasea amatasun-eremua duten zentro publiko eta pribatu guztietan egiten da. Baheketaren I. fasea gainditzen ez duten jaioberriak II. fasera bidaltzen dira, diagnostiko eta jarraipenerako. Entzumen-galerako kasuen erreferentzia-zentroetan egiten da, Osakidetzako lau unibertsitate-ospitaletako ORL-zerbitzuetan.
Euskal Autonomia Erkidegoko jaioberrien entzumen-baheketaren programak 2023an I. fasean lortu duen estaldura (% 99,85) 2022koa (% 99,32) baino handiagoa izan da, eta % 100ekoa izan da hipoakusiaren baheketaren II. fasean.
I. fasean detektatutako hipoakusia motaren bat (aldebakarrekoa edo aldebikoa) dagoelako susmoa zuten kasuen ehunekoa % 0,75ekoa izan zen 2023an (% 0,77 2022an); eta II. fasean, berriz, aldebakarreko edo aldebiko hipoakusia duten 30 kasu berretsi ziren; hau da, aztertutako 1.000 jaioberrien 2,21 tasa osatu da.
Haurrak zaintzeko programa (PADI)
Haurtzaroan txantxarra agertzeko arrisku handiagoa dago eta, azaltzen denean, azkarrago egiten du aurrera, eta ondorio konponezinak utz ditzake. Horregatik, Haurren Hortzak Zaintzeko Programa funtsezkoa da haurren aho-hortzen osasuna babesteko eta zaintzeko eta bizitzan zehar hortz-osasuna hobetzeko. Agerraldian eta behin betiko hortzen aldaketan txantxarra goiz detektatzeko eta tratatzeko aukera ematen du. Gainera, prebentzio-zainketak eskaintzen ditu, eta ahoko higiene-ohiturak indartzen ditu.
Haurren Hortzak Zaintzeko Programako partaidetza-tasa % 65,21ekoa izan zen 2024an, eta 4,2 puntuko hobekuntza osatu zen, aurreko urtekoarekin erkatuta.
Programa horrek Euskal Autonomia Erkidegoan bizi diren 7-15 urteko biztanleei (xede-biztanleriari) doako hortz-arreta bermatzen die.
Hortzak Zaintzeko Programak 122.533 pertsona artatu zituen guztira, Hortzak Zaintzeko Programaren 2024 urteko txostenaren arabera. Horrek esan nahi du partaidetza-tasa % 65,21ekoa izan zela (mutilen % 33,40 eta nesken % 31,81), eta 2023an erregistratutakoa (% 61,03) baino handiagoa.
Estaldura biztanleriaren eta sexuaren araberakoa denean, partaidetza-kuota ia ez da aldatzen mutilen (% 65,10) eta nesken ( % 65,33) artean.
Haurren Hortzak Zaintzeko Programaren erabilera handiena 10-11 urtekoa da, eta hortzak aldatzeko bigarren etaparen hasierarekin bat egiten du; 13 urtetik aurrera, pixkanaka murrizten da, programa amaitu arte.
2024an erabilitako laguntza-sareari dagokionez (itunpekoa edo publikoa), artatutako pertsonen % 61 itunpeko sarera joan ziren (sektore pribatuko dentista gaituak), eta % 4 sare publikora (Osakidetzako dentistak); % 35, berriz, ez ziren Haurren Hortzak Zaintzeko Programaren azterketara joan.
Haurren Hortzak Zaintzeko Programako parte-hartzeak azken hamarkadan izan duen bilakaerak erakusten du 2015-2019 aldian % 66tik gorako balioak izan zituela, eta 2018an izan duela parte-hartzerik handiena (% 68,7). 2020an beherakada bat izan zuen (ehuneko 5,5 puntukoa, 2019ko emaitzekin alderatuta), ziurrenik pandemiari lotuta. Ondoren, hurrengo urteetan, nolabaiteko susperraldia izan du, baina COVID-19ren aurreko kopuruetara iritsi gabe.
Haurren Hortzak Zaintzeko Programak eskaintzen duen oinarrizko laguntza orokorraren barne, azterketa egiteaz gain (% 100), honako hauek izan ziren prebentzio-prozedura ohikoenak: garbiketa, buxadurak (enpasteak) eta zigilatzaileak. Artatutako biztanleen % 1 inguruk (1.124) laguntza gehigarria behar izan zuten. Kasu gehienetan berreraikuntzak egin behar izan ziren, traumatismoengatik.
Gripearen eta COVID-19ren aurkako txertaketa
Gripea arnas transmisioko gaixotasuna da, eta eragin handia izaten du herritarrengan eta osasun-laguntzan. 2024an, 21.180 gripe-kasu jakinarazi zitzaizkion EAEko Nahitaez Aitortu Beharreko Gaixotasunak zaintzeko sistemari (horrek –% 0,9 osatzen du, 2023ko emaitzekin erkatuta).
SARS-Cov-2 birusak (COVID 19 gaixotasuna eragiten duenak) 7.716 kasu eragin zituen; horrek ehuneko 55,4ko jaitsiera osatzen du, 2023ko emaitzekin erkatuta.
Gripearen eta COVID-19ren aurkako txertaketaren helburua da gaixotasun horiei lotutako heriotza-tasa eta morbilitatea murriztea, bai eta gaixotasun horiek komunitatean duten eragina murriztea ere.
Txertaketa-kanpaina bakoitza arrisku-talde jakin batzuei zuzentzen zaie, arazoak izateko probabilitate handiagoa dutelako, eta komunitatearen funtsezko zerbitzuak babesten dituztelako. Hala ere, irizpide horiek alda daitezke, eta txertaketa biztanleria osoari zabaldu ahal zaio egoera berezietan adibidez, COVID-19ren pandemian edota arrazoi epidemiologikoak direla eta. Horren xedea da koinfekzioak murriztea eta osasun-sistemaren gainkarga saihestea.
Gripearen aurkako txertaketaren estaldura % 82,2koa izan zen 74 urtetik gorakoen artean, eta, beraz, gomendatutako % 75eko estaldura gainditu zen.
Honako hauek izan ziren Osasun Sistema Nazionaleko Lurraldearteko Kontseiluak 2023-2024 denboraldiko gripearen eta COVID-19ren aurkako txertaketarako ezarritako helburuak (OMEren gripearen txertaketarako ezarritakoekin bat etorriz): % 75eko txertaketa-estaldura lortzea adinekoen eta langile sanitario eta soziosanitarioen artean eta % 60ko estaldura gainditzea ere haurdun dauden pertsonen eta arrisku-baldintzak dituzten pertsonen artean.
Euskal Autonomia Erkidegoan, 74 urtetik gorakoen taldeak % 82,2ko txertaketa-ehunekoa osatu du, eta horrek adinekoentzat proposatutako estaldura-helburua (% 75) bete eta gainditu du, eta Espainiakoaren gainetik dago (% 66,4).
SIVAMINen 2023-2024 denboraldiko COVID-19ren txertaketa-txostenaren arabera, jarraibide egokituko COVID-19ren txertaketa-estaldura % 69,3koa izan zen EAEko 80 urtetik gorako pertsonen artean, Estatuko batezbestekoaren (% 65,3) eta 70-79 urteko (% 58) eta 60-69 urteko (% 35,9) batezbestekoaren gainetik.